DAVIES
,
JOHN
(‘
Brychan
’;
1784?
-
1864
),
bardd, golygydd, a hyrwyddwr mudiad y cymdeithasau cyfeillgar
;
g. (yn ôl
J.T.
J.
, i, 155) ar dyddyn o'r enw
Clyn
, ym mhlwyf
Llanwrthwl
,
gogledd Brycheiniog
— tebyg mai camddeall yr ymadrodd ‘ym mlaenau
sir
Frycheiniog
’ a arweiniodd rai i ddweud
Blaenau Gwent
. Y mae'r ychydig iawn a wyddom am fore ei oes i'w gael yn
J.T.
J.
; ni chafodd awr o ysgol; wedi tyfu, ymadawodd a'i gartref anghysbell ac aeth i
Abertawe
; yno, cytunodd i fynd yn
forwr
, a bu ar y mor am dair blynedd; ar y llong y dysgodd ddarllen a sgrifennu. Yn y cyfamser, bu f. ei dad, a symudodd ei fam a'i frodyr i
Dredegar
. Ymunodd yntau â hwy, a bu am flynyddoedd yn
gweithio dan y ddaear
; codwyd ef yn ‘
foreman
.’ Wedyn, bu am flynyddoedd yn
llyfrwerthwr
a
chyhoeddwr
. Yn wir, y mae ei yrfa'n enghraifft ddiddorol o'r modd y gwladychodd y diwylliant gwledig
Cymraeg
ymysg cymdeithas ddiwydiannol afluniaidd y
Blaeneudir
. Daeth dan ddylanwad
‘
Iolo Morganwg
’
(tua
1814
), a derbyniwyd ef i ‘
Orsedd
’ hwnnw yn
1818
; cymerth ran flaenllaw yn y mudiad eisteddfodol yng
Ngwent
, a chydweithiodd â
Taliesin ab Iolo
,
Carnhuanawc
,
Cynddelw
,
D. Rhys
Stephen
, a
llenorion
eraill yr ardal yn y cyfnod hwnnw. Canu rhydd, er hynny, oedd fwyaf at ei chwaeth ef. Sgrifennodd lawer i
Seren Gomer
, a bu'n dyfal
olygu a chyhoeddi blodeugerddi
(gan
Ashton
,
Hanes Llenyddiaeth Gymreig
, 609-11, y ceir y disgrifiad gorau ohonynt); argraffwyd hwy drosto ym
Merthyr Tydfil
. Yn
1824
cyhoeddodd
Llais Awen Gwent a Morganwg
— cynnwys hwn, fel y gweddill, ddarnau ganddo ef ei hun a chan eraill; yn
1825
,
Y Gog
(daeth arg. eraill o
Gaerfyrddin
yn
1832
,
1846
, a
1849
); yn
1827
Y Llinos
; ac yn
1835
Y Fwyalchen
. Cyhoeddodd hefyd (
1828
)
Telyn y Cantorion
, gwaith rhyw
John
Thomas
;
Newyddion Da o Wlad Bell
, llythyrau o
America
gan ddeuddyn o
Fynwy
,
1830
— dogfen awgrymog o'r flwyddyn honno; a chyfieithiad (
1852
) o ‘
Lyfr Mormon
.’ Gyda'r gweithgarwch canmoladwy hwn i ddarparu llenyddiaeth
Gymraeg
i wŷr y
Blaeneudir
, ymdrechodd hefyd ym mhlaid sobrwydd a darbodaeth, yn bennaf trwy hyrwyddo
Cymdeithas yr Odyddion
(‘
Oddfellows
’). Ceisiodd Gymreigio'r mudiad hwn; lluniodd gân Gymraeg at ei wasanaeth (
1840
); gwnaeth gyfieithiad Cymraeg o'i
Reolau
(
Caerdydd
,
1842
); a chychwynnodd gylchgrawn,
Yr Odydd Cymraeg
, yn
1831
, ond ni lwyddodd hwnnw. Gellid meddwl ei fod yn ddyn rhadlon a hoffus. Bu f.
20 Mehefin 1864
(
J.T.
J.
), ‘ar fin 80 mlwydd oed’ (
Enw. F.
, 77).
Llyfryddiaeth:
- Enwyd y ffynonellau yng nghorff yr ysgrif.
Awdur:
Yr Athro Emeritus Robert Thomas Jenkins, C.B.E., D.Litt., Ll.D.,
F.S.A., (1881-1969), Bangor
