DAVIES
,
DAN ISAAC
(
1839
-
1887
),
un o arloeswyr dysgu Cymraeg yn yr ysgolion
;
g.
24 Ionawr 1839
yn
Llanymddyfri
, yn fab i
Isaac
Davies
,
hetiwr
(o
Landybïe
), a'i wraig
Rachel
Charles
. O
Ysgol Frutanaidd Llanymddyfri
aeth i
goleg hyfforddi Borough Road
, ac yn
1858
cafodd
Ysgol y Comin
,
Aberdâr
, lle y torrodd dir newydd drwy annog ei gynorthwywyr i ddefnyddio'r
Gymraeg
wrth eu gwaith. Yn
1867
, trosglwyddodd
Evan
Davies
(
1826
-
1872
) [q.v.]
ei ysgol yn
Abertawe
iddo, ond yn
1868
penodwyd ef yn
arolygydd cynorthwyol ar ysgolion
; symudwyd ef yn
1870
i
Cheltenham
ac yn
1877
i
Fryste
. Yn
1882
penodwyd ef i gynorthwyo
William
Edwards
(
1851
-
1940
) [q.v.]
yn rhanbarth
Merthyr Tydfil
, ond nid cyn
1883
y symudodd i
Gymru
— i
Gaerdydd
. Yr oedd ei alltudiaeth wedi cryfhau ei gariad at ei iaith, a bellach awyddai i'r
Gymraeg
gael ei dysgu (nid ei harfer yn unig) yn yr ysgolion. Yn yr union adeg honno, cychwynnwyd mudiad o gyffelyb amcanion gan
Gymdeithas y Cymmrodorion
, gyda chefnogaeth yr
athro
Thomas
Powel
(
1845
-
1922
) [q.v.]
. Siaradodd
Davies
ar y pwnc yn
eisteddfod genedlaethol Lerpwl
(
1884
), darllenodd bapur arno i'r
Cymmrodorion
yn
Llundain
(
1885
), a chyhoeddodd gyfres o ysgrifau yn
Y Faner
(
1885
), a ail argaffwyd (
1885
,
1886
) dan y teitl
Tair Miliwn o Gymry Dwy-ieithawg
. Yn
eisteddfod genedlaethol Aberdâr
yn
1885
bu ganddo ran yng nghychwyniad y ‘
Gymdeithas i Ddefnyddio'r Iaith Gymraeg
,’ a elwir heddiw'n ‘
Gymdeithas yr Iaith Gymraeg
.’ Llwyddodd yn
1886
(trwy ei
bennaeth
William
Edwards
) i gael cydnabod
Cymraeg
yn bwnc y telid grant am ei ddysgu yn yr ysgolion. Paratôdd femorandwm ar addysg ddwy-ieithog, i'w gyflwyno i'r
Ddirprwyaeth Frenhinol ar Addysg Elfennol yng Nghymru
, yn
1886
eto, a rhoes dystiolaeth o flaen y ddirprwyaeth. Yn ei hadroddiad, mabwysiadodd y ddirprwyaeth y rhan fwyaf o argymhellion y memorandwm (
1888
), ond cyn i'r adroddiad ymddangos, yr oedd
Davies
wedi marw,
28 Mai 1887
. Bu'n briod ddwywaith, a gadawodd weddw a phlant.
Llyfryddiaeth:
-
Ifano Jones
, yn y gyfrol
Welsh Political and Educational Leaders in
the Victorian Era
, 1908
(gol.
Vyrnwy Morgan
),
1908
, 437-93.
Awdur:
Yr Athro Emeritus Robert Thomas Jenkins, C.B.E., D.Litt., Ll.D.,
F.S.A., (1881-1969), Bangor
