Llyfrgell Genedlaethol Cymru :: Y Bywgraffiadur Cymreig

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

DAVIES , HENRY ( 1696? - 1766 ), gweinidog Annibynnol ; gŵr fel y tybir o sir Gaerfyrddin ac o deulu cefnog; gellid barnu oddi wrth ei lythyrau fod ganddo berthnasau ym Mrycheiniog , tua'r Cerrig-cadarn efallai. Tystia ei ysgrifen a'i Saesneg cywir iddo gael addysg foreol dda, ac yn ôl y Wilson MSS. yn llyfrgell y Dr. Williams bu yng Nghaerfyrddin dan William Evans . Tua 1718 urddwyd ef yn weinidog Blaen Gwrach yng Nglyn Nedd , a chadwai ysgol yno; dan ei weinidogaeth ef y magwyd Lewis Rees [q.v.] . Ond ymhoffai'n ddiflino mewn pregethu teithiol, fel eraill o'r ysgol newydd ‘genhadol’ o weinidogion Ymneilltuol ; cenhadai drwy holl Flaenau Morgannwg (ac yn wir mewn cylch lletach fyth), gan sefydlu eglwys yn Llanharan (tua 1734 ) a threiddio i gymoedd Rhondda . Tua 1738 , cefnodd ar Flaen Gwrach , sefydlodd eglwys yng Nghymer Rhondda , a chododd gapel yno (cafodd brydles yn 1743 ) sydd eto'n cael ei ddefnyddio — y capel Ymneilltuol cyntaf yng Nghwm Rhondda ; yn Eirw ( Hafod ) y gŵnâi ei gartref. Bu f. trwy foddi ( O. Morgan , History of Pontypridd and the Rhondda Valleys , 286) tua Rhyd-yr-Eirw ; gwylltiodd ei geffyl a bwriwyd yntau i'r afon , yng Ngorffennaf 1766 , yn 70 oed — y mae'r dydd o'r mis ar garreg ei fedd wedi treulio, ac nid oes gofnod arall. Bu f. ei weddw yn 1772 , yn 77 oed. Cyhoeddodd J. Rufus Williams (yn Llangollen , 1840 ) bigion allan o lyfr poced a fu'n eiddo iddo, dan y teitl Hen Lyfr H.D. , gyda rhagair sy'n cynnwys manylion amseryddol hwylus. Cydredai gyrfa deithiol Henry Davies â dechreuadau Methodistiaeth yng Nghymru , a chydweithredodd yntau'n galonnog â hi — efallai yn herwydd cysylltiadau lleol (gw. uchod). Yr oedd yn un o'r gweinidogion Ymneilltuol a wahoddodd Howel Harris i Forgannwg ; ymwclai â Threfeca ; yn wir, parhaodd i gydweithio â'r Methodistiaid yn hwy nag unrhyw weinidog Ymneilltuol arall yng Nghymru ac eithrio Edmund Jones [q.v.] . Mynychai'r sasiynau Methodistaidd hyd 1744 ; gwyddom iddo ohebu â Harris hyd 1750 beth bynnag. Y mae 20 o'i lythyrau at Harris ar gael (rhestr a detholion yn Y Cofiadur , 1935 ), llythyrau cyfeillgar cynnes, yn dangos cydnabyddiaeth â phrif Fethodistiaid Calfinaidd Cymru a Llundain , ac ag Ymneilltuwyr ‘Efengylaidd’ yn Lloegr .

Dylid sylwi ar ddisgynyddion Henry Davies ( O. Morgan , op. cit., 286-8) gan fod eu hanes yn ddrych o ymnewidiadau diwydiannol Cwm Rhondda . Dywedir y byddai ef yn ymhel â meddygiaeth (awgrymir hynny yn Hen Lyfr H.D. ), ac yn sicr bu'n hynafiad i linach hir o feddygon yn y fro. Disgrifir ei unig fab, SAMUEL DAVIES ( 1734? - 1820 ) fel ‘ surgeon ’ ar garreg ei fedd; merch i ffermwr oedd ei wraig. Yr oedd eu mab hynaf, HENRY DAVIES , yn feddyg i gylch mawr o wlad; dywedir mai ei frawd-yng-nghyfraith ef oedd ‘perchen y rhan fwyaf o'r tir y saif Porth Rhondda arno heddiw’. Cafodd Henry bedwar o blant, ac yr oedd yr hynaf ohonynt, EVAN DAVIES ( 1801 - 1850 ) yn ‘gymeriad’ nodedig. Efe oedd meddyg y lofa a agorwyd yn Ninas Rhondda gan Walter Coffin [q.v.] ; fel Coffin , yr oedd yn Undodwr , ac erys storïau difyr am ei ddadleuon diwinyddol brwd (ond rhadlon) â'r glowyr . Cymerodd y ffugenw ‘ Ieuan ap Dewi ’; sgrifennodd lawer ar ddiwinyddiaeth i Seren Gomer ; cyhoeddodd lyfr, Rhifedi ac Undod Duw ( Caerdydd , 1846 ); a dechreuodd ( 1827 ) gyhoeddi Y Meddyg Teuluaidd , yn rhannau misol, ond methodd hwnnw. Bu f. 22 Hydref 1850 ( Enw F. ). Yr oedd ei wraig, CATHERINE NAUNTON , yn ferch i David Naunton ( 1777 - 1849 ), gweinidog y Bedyddwyr yn Ystradyfodwg — chwaer iddi hi, Ann , oedd mam D. W. Davies , meddyg yn Llantrisant , a nain NAUNTON DAVIES ( 1852 - 1925 ); gweler Who's Who in Wales , 1921 , a'r Western Mail , 14 Chwefror 1925 ), yntau'n feddyg ( F.R.C.S. ) ond yn fwy adnabyddus fel dramodydd a hyrwyddwr y ddrama yn Neheudir Cymru — troser y fynegai yn O. Llew. Owain , Hanes y Ddrama yng Nghymru ( 1948 ). Cafodd Evan a Catherine Davies dri mab, ac aeth dau o'r rheini yn eu tro'n feddygon ; yr oedd yr hynaf, HENRY DAVIES ( 1827 - 1899 ) yn ŵr amlwg ym mywyd cyhoeddus Cwm Rhondda , a chofir ei enw ynglŷn â'r ymdrechion i achub bywydau yn nhrychineb mawr glofa'r Tynewydd ( Cymer ), 1877 .

Llyfryddiaeth:

Enwyd y ffynonellau yng nghorff yr ysgrif.

Awdur:

Yr Athro Emeritus Robert Thomas Jenkins, C.B.E., D.Litt., Ll.D., F.S.A., (1881-1969), Bangor

Atodiadau a chywiriadau:

DAVIES , HENRY ( 1696? - 1766 ; Bywg. , 115). Yn ôl dyddiadur William Thomas ( Cylch. Cymd. Hanes M.C. , 1949 , 46) 28 Gorffennaf oedd dydd ei f. — ond anhygoel braidd yw'r oedran (84) a briodola Thomas iddo.