CUNEDDA WLEDIG
(
fl.
450?
),
tywysog Prydeinig
.
Yn ôl ‘
Achau'r Saeson
’ yn rhai o lawysgrifau
‘
Nennius
’
a briodolir gan rai
ysgolheigion
i'r
7fed g.
, daeth ‘
Cunedag
,’ un o hynafiaid
Maelgwn Gwynedd
(bu f.
547?
)
, gyda'i wyth mab o'r Gogledd, h.y.
Manaw Gododdin
, 146 o flynyddoedd cyn i
Faelgwn
deyrnasu, ac ymlid y
Sgotiaid
, h.y. y
Gwyddelod
, o
Wynedd
gyda'r fath laddfa fel na ddaeth neb ohonynt yn ôl. Rhydd achau o'r
10fed g.
y cysylltiadau â
Maelgwn
ac enwau
naw
mab
Cunedda
, a'i alw ef ei hun yn fab
Edern ap Padarn Beisrudd ap Tegid
. Er bod yr achau hyn ymhell ar ôl amser
Cunedda
, y mae'r hanes, a geir ynddynt yn weddol gywir. Tardda'r hen ffurf
Gymraeg
‘
Cunedag
’ o'r enw
Celtaidd
‘
Counodagos
’ yn golygu ‘arglwydd da,’ ac y mae'r enwau Eternus, Paternus, a Tacitus yn awgrymu i'r teulu fyw mewn awyrgylch
Rufeinig
am genedlaethau lawer. Y mae'r ansoddair ‘peisrudd’ (mantell goch) yntau yn lledawgrymu swydd o bwys yn yr ymerodraeth
Rufeinig
. Am feibion
Cunedda
y mae'n werth cofio bod enwau y rhan fwyaf ohonynt wedi eu cadw yn enwau tiroedd llwythau
Cymreig
yn y rhan honno o'r wlad, sef rhwng
Dyfrdwy
a
Theifi
, y dywed traddodiad i
Gunedda
a'i dylwyth eu goresgyn. Ceir
Rhufon
(‘
Romanus
’)
yn
Rhufoniog
,
Dunod
(‘
Donatus
’)
yn
Dunoding
,
Ceredig
yn
Ceredigion
,
Afloeg
yn
Aflogion
yn
Lleyn
,
Dogfael
yn
Dogfeiling
yn
nyffryn Clwyd
, ac
Edern
yn
Edeirnion
. Ni lwyddwyd hyd yn hyn i ddarganfod
Osweilion
, tir
Osfael
; dywedir i
Dybion
, y mab hynaf, farw ym
Manaw Gododdin
, ond rhoes ei fab ef,
Meirion
(‘
Marianus
’)
, ei enw i
Feirionnydd
. Yr olaf oll ydyw
Einion Yrth
; ei fab ef,
Cadwallon Lawhir
, a gwblhaodd waith y teulu trwy orchfygu
Gwyddelod
Môn
.
Gellir yn rhesymol iawn dderbyn yr hanes hwn i ddangos sut y bu i
Gristion
Brythonig
o lannau'r
afon Forth
yn y Gogledd, pan oedd awdurdod
Rhufain
yn darfod ym
Mhrydain
, ymlid y
Gwyddyl
o
dde-orllewin Cymru
a gosod sylfeini
Gwynedd
y
Canol Oesoedd
. Awgrymwyd i
Cunedda
a'i lu deithio tua'r de yn unol â'r cynllun a ddyfeisiwyd gan
Stilicho
, pan oedd hwnnw, ychydig cyn y flwyddyn
400
, yn ceisio amddiffyn
Prydain
. Cytunai hyn yn weddol dda â'r 146 blwyddyn y sonnir amdanynt yn ‘
Achau'r Saeson
’; ar y llaw arall, y mae olyniaeth
Cunedda
yn yr achau yn awgrymu cyfnod diweddarach yn y
5ed g.
Yr oedd enwau pedwar o'i feibion —
Donatus
,
Eternus
,
Marianus
, a
Romanus
— yn gyffredin yng nghylchoedd Cristnogol y cyfnod hwnnw, ac y mae'r teitl ‘gwledig,’ h.y. teyrnaswr, yn awgrymu pennaeth ag iddo awdurdod arbennig — o dan y
Rhufeiniaid
efallai. Y mae'r enw ei hun yn anghyffredin, er y ceir ef yn
Allt Cunedda
gerllaw
Cydweli
, fe'i rhoddwyd — am resymau hynafiaethol efallai — i fab
Cadwallon ap Gruffydd ap Cynan
. Ceir manylion diddorol ym ‘
Marwnad Cunedda
’ yn ‘
Llyfr Taliesin
,’ ond y mae'r ffurf dywyll ‘
Cuneddaf
’ yn profi mai cân ddiweddar ydyw ac na ellir derbyn ei thystiolaeth yn ddiymwad.
Llyfryddiaeth:
-
A History of Wales
, 116-20;
-
R. G. Collingwood
,
Roman Britain and the English
Settlements
, Rhydychen, 1936
,
1937
, 289-90.
Awdur:
Syr John Edward Lloyd, D.Litt., F.B.A., F.S.A. (1861-1947), Bangor