Llyfrgell Genedlaethol Cymru :: Y Bywgraffiadur Cymreig

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

CRAWSHAY (TEULU), Cyfarthfa , sir Forgannwg . Dylanwadodd rhai aelodau o'r teulu hwn yn fawr iawn ar ddiwydiant haearn a glo a chynnydd masnachol De Cymru ; y mae eu henw ynghlwm ag ardal Cyfarthfa , Merthyr Tydfil , yn fwyaf arbennig.

RICHARD CRAWSHAY ( 1739 - 1810 ); g. yn Normanton , swydd Efrog , mab William Crawshay , ffermwr . Ffraeodd â'i dad ac yn 16 oed gadawodd ei gartref, gan drafaelio i Lundain a chyrraedd yno heb arian a gorfod gwerthu'r merlyn y marchogasai arno. Cafodd waith mewn lle yr oeddid yn gwerthu heiyrn smwddio . Enillodd edmygedd ei feistr, priododd ferch hwnnw, a daeth i feddu'r busnes. Clywodd am sefydlu gweithydd haearn yn Ne Cymru ac aeth i Ferthyr a phrynu les Homfray yng Nghyfarthfa lle yr oeddid yn tyllu gynnau mawr. Pan fu f. Anthony Bacon I [q.v.] cafodd les gwaith Cyfarthfa yn ystod yr amser yr oedd meibion hwnnw o dan oed; yn ddiweddarach prynodd gyfran Anthony Bacon II a daeth yn unig berchennog y gwaith ( 1794 ). Mabwysiadodd ddulliau Cort ynglŷn â melinau pwdlo a rholio haearn, ac adeiladodd ffwrneisiau, gefeiliau, a melinau newydd; bu hefyd yn hyrwyddo'r mudiad i gael y gamlas a agorwyd o Ferthyr i Gaerdydd yn 1794 . Manteisiodd ar y galw am ynnau mawr a achosid gan y rhyfel Napoleonaidd a phris uchel haearn o Rwsia a Sweden . Cafodd gymorth gwerthfawr gan ei ddau nai, Joseph a Crawshay Bailey , meibion ei chwaer, eithr parodd ei unig fab, William , gryn drwbl iddo. Daeth y tad a'r mab i ddeall ei gilydd yn well yn ddiweddarach. O dan ewyllys y tad, cafodd William dair rhan allan o bob wyth; aeth cyfran gyffelyb i Benjamin Hall , gŵr ei ferch Charlotte (dyma rieni Syr Benjamin Hall , ‘ Big Ben ,’ a'r arglwydd Llanover 1af ) ; a rhoddwyd y chwarter arall i Joseph Bailey . Bu Richard f. yn 1810 a'i gladdu yn eglwys gadeiriol Llandaf .

Nid ymddiddorai WILLIAM CRAWSHAY I fawr yn y gwaith o wneuthur haearn, eithr gofalu am ochr y gwerthu yn y George Yard , Upper Thames Street , Llundain , gan adael i'w fab William Crawshay II ofalu am y gweithydd yng Nghyfarthfa a Hirwaun . Yr oedd ef yn amgenach personoliaeth nag a bortreadir gan Charles Wilkins ac ysgrifenwyr eraill. Llwyddodd i brynu cyfrannau Benjamin Hall a Joseph Bailey ac felly ddyfod yn berchen ar y cwbl. Bu f. yn Stoke Newington , gerllaw Llundain , gan adael eiddo gwerth £700,000. Bu iddo dri mab a dwy ferch.

WILLIAM CRAWSHAY II ( 1788 - 1867 ) a reolai weithydd Cyfarthfa a Hirwaun ; prynodd hefyd weithydd haearn yn Trefforest a'r Forest of Dean . Efe ydyw'r hwn a gyfenwid yn gyffredin ‘ Brenin yr Haearn .’ Yn ei gyfnod ef tyfodd y gwaith yn fawr; gwneid llawer iawn o haearn a chodid llawer iawn o lo at borthi'r ffwrneisiau. Tueddai ei agwedd at ei weithwyr i'w ffromi hwynt ar adegau, e.e. ar adeg y cythrwfl ym Merthyr Tydfil . Gadawodd waith Trefforest i'w fab FRANCIS , gwaith y Forest of Dean i HENRY , a Chyfarthfa i'w fab ieuengaf, ROBERT CRAWSHAY . Yr oedd ganddo hefyd gyfrannau yn y Taff Vale Railway , etc. Bu f. yn Caversham Park , Reading , 4 Awst 1867 .

Ganed ROBERT CRAWSHAY ( 1817 - 1879 ) yn Cyfarthfa , 3 Mawrth 1817 . Cadwodd ef waith Cyfarthfa ymlaen nes y daeth y dirwasgiad mawr ac y bu i ddarganfyddiad Henry Bessemer drawsnewid y dull o wneud dur. Bu ef f. 10 Mai 1879 a'i gladdu yng nghladdfa eglwys y Faenor . Cynorthwyodd ef a'i wraig, Rose Mary Crawshay , gyda'r gwaith o godi ysgolion . Cadwyd y busnes ymlaen gan ei feibion o dan yr enw ‘ Messrs. Crawshay Bros. ’ nes y'i trosglwyddwyd i'r Meistri Guest, Keen, and Nettlefold yn 1902 .

Llyfryddiaeth:

Casgliad papurau Crawshay yn Ll.G.C.;
The Principality , 24 Mai 1856 ;
ymchwil bersonol;
Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru , vii, 12-32.

Awdur:

Watkin William Price, M.A., (1873-1967), Aberdâr