CAIN
,
santes a gwyryf
(
fl.
diwedd y 5ed g. a dechrau'r 6ed
).
Yn ôl y ‘
De Situ Brecheniauc
’ (
Wade-Evans
,
Vitae Sanctorum Britanniae et Genealogiae
, 313-5) a'r ‘
Cognacio Brychan
’ (op. cit., 315-8), un o ferched bucheddol
Brychan Brycheiniog
oedd
Cain
. Ceir y traddodiad amdani ym
‘muchedd’ y santes Gain
, crynodeb a gyfansoddwyd tua chanol y
bedwaredd g. ar ddeg
gan
John
o
Teignmouth
allan o ryw lawysgrif anhysbys. Ni chwenychodd
Cain
y bywyd priodasol, ac oherwydd hynny rhoddwyd iddi yr enw ‘
Keynwiri
’ (‘
Cain
Wyryf
’). Ymadawodd â'i bro enedigol, a gwnaeth ei chartref mewn lle a adwaenir heddiw fel
Keynsham
yng
Ngwlad yr Haf
; ac yno bu fyw bywyd
meudwy
. Wedi llawer o flynyddoedd, dychwelodd i
Ddeheudir Cymru
gan
sefydlu mynachlog
mewn lle nad oes ddim sicrwydd amdano ond y dywedir mai
Llangeinwr
yn
sir Forgannwg
yw. Dywed y ‘fuchedd’ mai
Cadog
Sant
a'i claddodd hi. Y
santes
Gain
yw
nawddsant
Llangeinwr
, a chedwir ei henw ar gof yn
Llangain
a
Chapel Cain Wyry
(plwyf
Tal-y-llychau
) yn
sir Gaerfyrddin
, yn
Llangeinwen
ym
Môn
, ac, efallai, ym
Machen
yn
sir Fynwy
. Ceir eglwysi wedi eu henwi arni hefyd yn swydd
Henffordd
,
Gwlad yr Haf
, a
Chernyw
. Fel rheol dethlir ei gŵyl ar
8 Hydref
.
Llyfryddiaeth:
-
The Lives of the British Saints
, ii, 52-5;
-
Horstman
(gol.),
Nova legenda Anglie as collected by John of
Tynemouth, John Capgrave, and others, and first printed,
with new lives, now re-edited with fresh material from MS
and printed sources by C. Horstman
, 1901
, ii, 102-4;
-
Acta Sanctorum Bollandiana
, 1643
ff
, lii, 275-7;
-
G. H. Doble
,
Britannica
, 1930
, 34-48;
-
Wade-Evans
,
Vitae Sanctorum Britanniae et
Genealogiae
, Caerdydd, 1944
, 313-8.
Awdur:
Hywel David Emanuel, M.A., (1921-70), Aberystwyth
