CADWALLON
(bu f.
633
),
tywysog
;
mab
Cadfan
ydoedd, a dilynodd ei dad tua'r flwyddyn
625
. Yn herwydd y rhan y bu iddo ei chwarae yn hanes
Lloegr
, fel yr adroddir yr hanes gan
Beda
, nid oes fawr o ansicrwydd ynglŷn â'i waith a'i safle yn hanes y cyfnod. Efe oedd gwrthwynebydd
Edwin
o
Deira
; gwnaeth ymdaith lwyddiannus y
brenin
hwn ar hyd glan môr
Gogledd Cymru
, gan orchfygu
Môn
, beri i
Gadwallon
fynd ar ffo a byw'n alltud, yn
Iwerddon
yn ôl pob tebyg, gyda gosgordd fechan a ffyddlon. Sonnir mewn hanes am un digwyddiad yn yr ymgyrch — sut na bu ond y dim iddo ddianc rhag cael ei gymryd yn garcharor yn
631
yn
Ynys Lannog
. Yn
632
daeth tro rhyfedd ar fyd; gyda chymorth
Penda
,
brenin Mercia
, aeth
Cadwallon
ar gyrch i
Deira
, gan guro
Edwin
a'i ladd ym
mrwydr Heathfield
(?
Hatfield
, gerllaw
Doncaster
) — ‘
Meigen
’ yn ôl traddodiad y
Cymry
. Effaith y fuddugoliaeth hon oedd dodi
Northumbria
wrth ei draed, ac yr oedd mor drawiadol nes awgrymu bod yr awr wedi dyfod i ailsefydlu uchafiaeth y
Prydeinwyr
ar yr ynys. Eithr nid achubwyd mo'r cyfle, y cyfle olaf o'r fath, yn fuddiol. Ni bu i
Gadwallon
ddangos doniau gwladweinydd, eithr bodloni ar anrheithio'r wlad, heb arbed nac oedran na rhyw, ac, er ei fod ef ei hunan yn proffesu bod yn
Gristion
, anwybyddu'r Gristnogaeth a sefydlasid yno eisoes gan
genhadon
o
Rufain
. Aeth blwyddyn heibio; yn ystod y tair wythnos olaf yn
633
ceir ef gyda byddin fawr wedi gwersyllu yn y rhosydd i'r de o
Hexham
, man a elwid yn
Canysgol
gan y
Cymry
. Yma daeth
Oswald
o
Bernicia
ar ei warthaf ef a'i lu, ar ôl trafaelio trwy'r nos o'r
Mur Rhufeinig
; yr oedd y cyrch mor sydyn nes lladd
Cadwallon
a gyrru'r
Cymry
ar ffo.
Llyfryddiaeth:
-
A History of Wales
, 182-8;
-
Anglo-Saxon England
, 1943, 1947
, 80-1;
-
Bulletin of the Board of Celtic
Studies
, vi, 351-4.
Awdur:
Syr John Edward Lloyd, D.Litt., F.B.A., F.S.A. (1861-1947), Bangor
