CADOG
(
fl.
c.
450
),
sant, un o wŷr pennaf yr Eglwys Geltaidd yng Nghymru
.
Yn ôl ei ‘fuchedd’ (‘Vita’), a ysgrifennwyd yn y
12fed g.
, yr oedd yn fab i
Gwynllyw
(
tywysog Gwynllŵg
yn
ne-ddwyrain Cymru
) a
Gwladus
, merch
Brychan
,
brenin Brycheiniog
. ‘
Vita Cadoci
,’ a ysgrifennwyd, y mae'n debyg, ym
mhriordy Aberhonddu
gan
fynach Normanaidd
o'r enw
Lifris
neu
Lifricus
, ydyw'r hwyaf a'r bwysicaf yn y casgliad o fucheddau (yn
Lladin
)
seintiau Cymru
a adnabyddir wrth yr enw
B.M. Cotton MS. Vespasian A. xiv
. Y mae'n debyg na wyddai'r
awdur
ond ychydig iawn mewn cyfnod mor ddiweddar o wir ffeithiau bywyd
Cadog
, er ei bod yn debygol iddo etifeddu llawer o draddodiadau lleol. Dywedir i
Gadog
deithio i
Gernyw
a
Llydaw
ac ymweled â
Sgotland
ac
Iwerddon
ac iddo, o'r diwedd, gael ei gymryd ymaith mewn modd gwyrthiol i
Beneventana
yng
ngogledd yr Eidal
. Y mae'n glir oddi wrth ei ‘
Vita
’ mai ei gampwaith mawr ydoedd
sefydlu mynachdy
enwog
Llancarfan
(
Nantcarfan
yn wreiddiol) ym
Mro Morgannwg
. Yma daeth yn enwog am ei wybodaeth eang a'i waith fel
athro seintiau
. Y mae'n bosibl y gall tystiolaeth o wahanol leoedd fod yn sicrach prawf o gylch dylanwad, gweithrediadau, ac addoliad sant neilltuol nag y gall y dystiolaeth ysgrifenedig a gadwyd hyd ein dyddiau ni; y mae'r modd y mae hen gyflwyniadau i
S.
Cadog
wedi eu gwasgaru yn dangos ddarfod enwi eglwysi arno yn
ne-ddwyrain Cymru
ac yn
Llydaw
. Ceir rhai eraill yng
Nghernyw
(ym mhlwyf
Padstow
gerllaw glannau
Harlyn Bay
), yn
sir Fôn
, ac yn
Cambuslang
ar
afon Clyde
, y tu uchaf i
Glasgow
. Y mannau lle y ceir y rhan fwyaf o eglwysi yn fwyaf agos at ei gilydd wedi eu
henwi ar ôl
Cadog
ydyw godreon y darn mynyddig hwnnw o
Gymru
a brofodd ddylanwad bywyd a diwylliant
Rhufain
lawnaf — o'i gymharu â'r ardaloedd uchel yr edrychid ar eu hôl gan
filwyr
yn unig. Yr oedd
Môr Hafren
hefyd yn gyfrwng pwysig trafnidiaeth henoesol a ddefnyddid unwaith eto yn y canrifoedd wedi cyfnod gallu
Rhufain
. Gan i
seintiau
'r
Celtiaid
ddilyn yr hen ffyrdd hyn ar hyd y môr, mewn ardal megis
de-ddwyrain Cymru
y gellid disgwyl cael y cysylltiadau diwylliannol y tarddodd mynachaeth
Cymru
ohonynt. Dyma, felly, ran o wlad yn ffurfio cefndir addas i ystori
S.
Cadog
, ac y mae'r llu eglwysi ar ei enw yn yr ardal yn un o'r amryw resymau dros ei ystyried ymhlith
arloeswyr Cristnogaeth Geltaidd
yng
Nghymru
. Y mae'n nodweddiadol, hefyd, fod amryw o'r hen eglwysi sydd yn parhau i ddwyn ei enw naill ai ar y ffyrdd
Rhufeinig
neu ynteu yn ymyl tŷ neu amddiffynfa
Rufeinig
. Anaml y ceir eglwysi i seintiau diweddarach wedi eu lleoli fel hyn. Dengys eglwysi
S.
Cadog
yng
ngogledd-orllewin Cymru
, yn
sir Fôn
, ac
Ystrad Clud
, iddo yntau, megis y gwnaeth llawer o'r seintiau, ddefnyddio'r ffyrdd cynhanesol dros y môr a oedd yn glynu wrth arfordir gorllewinol
Prydain
. Er iddo ddyfod i gysylltiad â'r gogledd, yn
Llydaw
y bu ei waith cenhadol gan mwyaf. Yn y wlad honno cychwynnodd cylch ei ddylanwad a'i addoliad o'r fan lle y dywedir iddo ymsefydlu, sef
ynys Saint Cado
ym
môr Etel
yn y
Morbihan
.
Llyfryddiaeth:
-
The Lives of the British Saints
, ii, 56-97;
-
G. H. Doble
,
St. Cadoc in Cornwall and Brittany
,
Truro, 1937
,
1937
;
-
E. G. Bowen
, ‘The Settlements of the Celtic Saints in South Wales,’ yn
Antiquity
, xix
(1945)
, 175-86.
Awdur:
Yr Athro Emrys George Bowen, M.A., F.S.A., (1900-83), Aberystwyth
