Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



ASAPH ( c. 600) , sefydlydd tybiedig esgobaeth Llanelwy .

Ni wyddys ddim amdano ar wahân i'r hyn a ddywed traddodiad. Yn ôl ffurf hynaf ‘ Bonedd y Saint ’ mab Sawyl (Samuel) Benuchel ydoedd ac ŵyr Pabo Post Prydain . (Efallai mai mwythair yw ‘Penuchel’ am ‘Penisel,’ y gair a geir mewn hanes cynharach.)

Ceid rhannau o ‘fuchedd’ iddo yn ‘ Llyfr Coch Llanelwy ,’ a barnu oddi wrth y copïau sydd ar gael o'r llyfr coll hwnnw; ar wahân i hyn yr unig hanes am Asaph ydyw hwnnw sydd ym ‘muchedd’ S. Kentigern , Glasgow , a ysgrifennwyd tua 1180 gan Jocelin , mynach yn abaty Furness . Rhydd Jocelin yr anrhydedd i Gyndeyrn o fod yn sefydlydd cyntaf y sefydliad mynachaidd ar lannau Elwy , eithr ychwanega, gan ddefnyddio ‘buchedd’ sant ieuengach, fod ymhlith y disgyblion mwyaf hoffus ganddo un o'r enw Asaph , o deulu uchelwyr , ac iddo ei ddewis ef, o flaen pawb arall, i'w ddilyn ef ei hun, ac i Asaph gael ei gysegru'n esgob yn ei le ef pan ddychwelodd ef i Ystrad Clud . Pa beth bynnag sydd wrth wraidd y stori hon, rhaid nodi nad oes yr un cofnod lleol o gysylltiad Cyndeyrn â'r cylch eithr ceir enw Asaph ynghadw yn Llanasa , Pantasa , a Ffynnon Asa — y tri hyn yng ngogledd Fflint .

Y cyntaf o Fai ydyw dydd ei ŵyl; ceir yn ‘ Breviary Aberdeen ’ wasanaeth iddo. Ni wyddys ddim o hanes ei esgobaeth am ganrifoedd lawer ar ei ôl ef; daw i'r golwg eilwaith pan etholwyd Gilbert yn esgob yn 1143 . Llanelwy ydyw enw'r Cymry am yr esgobaeth o'r cychwyn — a dyna sut y'i gelwir yn ‘ Lanelvensis ’ yn Lladin ; tua'r flwyddyn 1150 dechreuodd tramorwyr ddefnyddio'r ffurf S. Asaph a oedd yn haws iddynt hwy ei ynganu.

Ffynonellau:

  • The Lives of the British Saints , i, 177-85.

Awdur:

Syr John Edward Lloyd, D.Litt., F.B.A., F.S.A. (1861-1947), Bangor

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54